Nieuwe waarnemingen, gedaan met ESO’s Very Large Telescope, leveren een belangrijke bijdrage aan onze kennis van de groei van jonge sterrenstelsels. Bij de grootste survey in zijn soort hebben astronomen ontdekt dat sterrenstelsels tijdens hun tienerjaren – de periode van ongeveer 3 tot 5 miljard jaar na de oerknal – hun eetgewoonten hebben veranderd. Aan het begin van die periode gaven zij de voorkeur aan een gelijkmatige aanvoer van gas, maar hun latere groei is voornamelijk te danken aan het kannibaliseren van kleinere stelsels. Astronomen weten al een tijdje dat de eerste sterrenstelsels veel kleiner waren dan de indrukwekkende spiraalvormige en elliptische stelsels die het huidige heelal bevolken. In de loop van de kosmische geschiedenis zijn sterrenstelsels enorm veel zwaarder geworden, maar de aard van hun ‘voedsel’ en eetgewoonten is nog steeds een raadsel. Een nieuwe survey van zorgvuldig geselecteerde sterrenstelsels richtte zich op hun tienerjaren – ruwweg de periode van 3 tot 5 miljard jaar na de oerknal.

Wetenschappers zijn aan de hand van beelden, die gemaakt werden door de Amerikaanse Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO), tot de conclusie gekomen dat de Maan recent geologische activiteit gekend heeft. Zo werden op het Maanoppervlak lange smalle geulen ontdekt die wijzen op tektonische activiteit die ongeveer vijftig miljoen jaar oud is (leeftijd van de Maan: 4,5 miljard jaar). Deze ontdekking is vrij opvallend aangezien deze geulen, ook wel 'graben' genoemd, ontstaan doordat de korst zich 'uitrekt' waardoor er scheuren ontstaan in het Maanoppervlak. Deze scheuren zorgen uiteindelijk voor grondverzakkingen. In 2010 ontdekte men dat de kern van de Maan langzaam afkoelt. Hierdoor 'krimpt' onze trouwe buur waardoor de korst wordt samengedrukt en er nieuwe bergen gevormd worden. De aanwezigheid van de 'graben' verteld wetenschappers dat er krachten op de Maan werkzaam zijn die de Maankorst uit elkaar trekken. Dit wijst er dan weer op dat de kracht van de krimpende Maan wellicht niet zo groot is. De onderzoekers hopen dat ze op een dag de exacte leeftijd van de graben kunnen achterhalen aangezien deze informatie van groot belang is voor verder geologisch Maanonderzoek. De Amerikaanse Lunar Reconnaissance Orbiter heeft tot op heden nog maar de helft van het Maanoppervlak in hoge resolutie in beeld gebracht waardoor wetenschappers er van overtuigd zijn dat ze in de toekomst wellicht nog veel meer gaan ontdekken over het Maanoppervlak.

Astronomen hebben rondom de ster Gliese 581 twee nieuwe planeten ontdekt waarvan één niet veel groter is dan de Aarde en sterke gelijkenissen vertoond met onze planeet. De exoplaneet met de naam 'Gliese 581g' zou drie- tot viermaal zo zwaar zijn als onze planeet en draait in iets minder dan 37 dagen om zijn moederster. Dit betekent dat de seizoenen op deze planeet maar enkele dagen duren. Opvallend kenmerk aan deze exoplaneet is dat één kant steeds gericht is naar de bijhorende ster en één kant gehuld is in de eeuwige duisternis. De planeet staat op een afstand van twintig miljoen kilometer van de ster Gliese 581 en is twintig lichtjaren verwijderd van de Aarde. Doordat de bijhorende ster een zogenaamde 'rode dwerg' is, is het op Gliese 581g niet extreem warm waardoor wetenschappers er van overtuigd zijn dat deze exoplaneet 'leefbaar' zou kunnen zijn. Deze belangrijke ontdekking komt drie jaar nadat sterrenkundigen een gelijkaardige exoplaneet ontdekten rondom dezelfde ster. De twee ontdekkingen bewijzen dat exoplaneten die gelijkenissen vertonen met onze Aarde geen uitzondering zijn. Volgens Dr. Steven Vogt van de University of California is de kans op leven op de exoplaneet Gliese 581g zeer groot en zouden er wel eens tientallen miljarden van deze zonnestelsels in het heelal kunnen bestaan.

Het zijn opnieuw boeiende tijden voor iedereen die geïnteresseerd is in exoplaneten. Na de ontdekking door Europese sterrenkundigen van een planetenstelsel dat gelijkenissen vertoont met ons zonnestelsel maakte het wetenschappelijke team achter de Amerikaanse Kepler ruimtetelescoop eveneens een belangrijke ontdekking bekend. Kepler ontdekte rondom een ster in het sterrenbeeld Lier twee planeten die te vergelijken zijn met de planeet Saturnus. Beide exoplaneten hebben omlooptijden van 19 en 38 dagen en werden ontdekt door middel van de overgangsmethode waarbij het licht van een ster gedurende korte tijd iets zwakker is aangezien de exoplaneet zich voor deze ster beweegt. De exoplaneten Kepler-9b en Kepler-9c bevinden zich op een afstand van ongeveer 2 300 lichtjaar van de Aarde. De rotatiesnelheid van de twee exoplaneten is niet constant en schommelt door de enorme gravitationele krachten tussen beide planeten. De Kepler-onderzoekers hebben ook aanwijzingen gevonden van een derde planeet in het planetenstelsel. Deze derde exoplaneet zou anderhalf keer zo groot zijn als de Aarde en zou een omlooptijd hebben van 1,6 dagen. Door de korte omlooptijd bevindt deze exoplaneet zich zeer dicht tot zijn moederster waardoor de temperatuur op deze 'superaarde' ongeveer 1 900 graden Celsius bedraagt. In tegenstelling tot Kepler-9b en Kepler-9c zou de derde exoplaneet in het stelsel niet bestaan uit gas maar wel uit gesteente. Astronomen moeten wel het bestaan van de derde planeet nog bevestigen. De in maart 2009 gelanceerde Kepler ruimtetelescoop houdt de helderheid van 156 000 sterren continu in de gaten. Het 590 miljoen euro dure observatorium werd speciaal ontwikkeld om planeten als de Aarde op te sporen.

De Franse ruimtetelescoop CoRoT heeft zes nieuwe planeten ontdekt rondom andere sterren. CoRoT speurt sinds eind 2006 het heelal af naar zogenaamde exoplaneten door de helderheid nauwkeurig te observeren van een groot aantal sterren. Wanneer een ster op regelmatige tijdstippen kleine helderheidsafnames vertoont, kan dit wijzen op de aanwezigheid van een planeet rondom de ster. Eén van de zes pas ontdekte exoplaneten is tweemaal zo zwaar als de planeet Jupiter en de bijhorende moederster draait slechts in twee dagen om haar as (onze zon draait om de 26 dagen om haar as). Dit is de eerste maal dat astronomen een exoplaneet waarnemen rondom een dergelijke snel ronddraaiende ster. Een andere exoplaneet die CoRoT ontdekte is dan weer zestig maal zo zwaar als de planeet Jupiter en is volgens sterrenkundigen meer een 'bruine dwerg' dan een planeet. Met de nieuwe ontdekking komt het aantal exoplaneten dat CoRoT ontdekte op vijftien. Sinds de zoektocht naar exoplaneten in 1995 begon staat de teller ondertussen op meer dan 450.

Astronomen hebben een exoplaneet ontdekt die naar schatting ongeveer 35 miljoen jaar oud is. Deze reuzenplaneet is hierdoor de jongste exoplaneet en draait op een kleine afstand rondom de jonge ster BD+20 1790 (kleiner dan de afstand zon-Mercurius). Volgens onderzoekers is deze ontdekking heel opmerkelijk aangezien men niet gauw exoplaneten zoekt rondom jonge sterren. Dergelijke sterren vertonen zoveel magnetische activiteit dat de aanwezigheid van planeten moeilijk aan te tonen is. Toch slaagde men erin om de exoplaneet, die zes maal zo zwaar is als Jupiter, te detecteren aan de hand van kleine schommelingen van de ster. De meeste van de 429 exoplaneten die men tot op heden heeft ontdekt zijn veel ouder. Voor de ontdekking van BD+20 1790b was de jongste exoplaneet driemaal zo oud. BD+20 1790b bevindt zich op een afstand van 83 lichtjaar in het sterrenbeeld Tweelingen en draait één maal om zijn moederster in 7,8 dagen. Deze exoplaneet werd ontdekt aan de hand van waarnemingen van de afgelopen vijf jaar in die gemaakt werden in Spanje en La Palma.

Het Amerikaanse ruimtevaartagentschap NASA heeft nieuwe foto's bekend gemaakt van de dwergplaneet Pluto die gemaakt werden met de Hubble Space Telescoop. Op deze foto's zijn zeer duidelijk kleurverschillen te zien op het oppervlak van de dwergplaneet wat wijst op temperatuursverschillen in het ijsoppervlak en seizoensveranderingen. Voor wetenschappers is dit het ultieme bewijs dat Pluto, net als de Aarde, seizoenen kent in zijn 248 jaar durende elliptische baan om de zon. Toch zijn de seizoenen op deze dwergplaneet niet allemaal even lang zoals op Aarde door zijn bijzondere baan waardoor het ene seizoen al korter is dan het andere. Wanneer astronomen de foto's die Hubble maakte in 1994 vergelijken met de nieuwste opnamen stelt men vast dat het noordpoolgebied van Pluto helderder geworden is terwijl het zuidpoolgebied donkerder werd. De recente opnamen van Pluto werden gemaakt met het Advanced Camera for Surveys instrument aan boord van de Hubble ruimtetelescoop. Voor wetenschappers blijven dit de meest heldere foto's van Pluto tot wanneer in 2015 de Amerikaanse ruimtesonde New Horizons een scheervlucht zal maken langs deze ijsdwerg.

Sterrenkundigen zijn er in geslaagd om zowel de massa alsook de grootte te bepalen van een betrekkelijk kleine exoplaneet. De planeet, met de naam GJ 1214b, draait om een rode dwergster op 40 lichtjaar van de Aarde en is bijna drie keer zo groot als onze planeet. GJ 1214b heeft een massa van ruim zes maal de massa van de Aarde en het inwendige van deze exoplaneet bestaat voor het grootste deel uit bevroren water. De planeet is gehuld in een dikke, dichte atmosfeer waardoor dit de eerste exoplaneet is die overeenkomsten vertoond met de Aarde. Deze bijzondere exoplaneet werd ontdekt in het kader van het MEarth-project waarbij acht amateur-telescopen bovenop Mount Hopkins ongeveer 2 000 nabije dwergsterren hebben waargenomen. Met dit project wil men exoplaneten ontdekken door middel van zogenaamde 'verduisteringen' waar te nemen. Wanneer een planeet zich voor zijn ster beweegt, zal deze een deel van het licht van de ster verduisteren waardoor de ster iets zwakker wordt. De ontdekking van GJ 1214b werd later bevestigd door een grote telescoop van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht op de Chileense berg La Silla.

Een internationaal team van astronomen heeft op een conferentie in Portugal de ontdekking bekend gemaakt van 32 nieuwe exoplaneten. De exoplaneten werden allemaal ontdekt met de High Accuracy Radial Velocity Planet Searcher (HARPS) spectrograaf die zich op ESO's 3,6 meter telescoop bevindt in Chili. Dankzij deze vondst bevestigd HARPS zijn naam als belangrijkste planetenjager. Sommige van de pas ontdekte exoplaneten hebben slechts vijf maal de massa van de Aarde terwijl andere vijf maal zwaarder zijn dan Jupiter. Door deze ontdekking wordt de theorie bevestigd dat sterren als onze eigen zon verschillende planeten moeten hebben waarvan sommige een lage massa zouden kunnen hebben. Onder de 32 ontdekte exoplaneten bevinden zich ook enkele gigantische gasplaneten rondom metaalarme sterren. Aangezien men dacht dat dit soort sterren minder geschikt was voor planeetvorming is dit opnieuw een belangrijke vondst in de studie van exoplaneten.

De Amerikaanse Spitzer ruimtetelescoop heeft aanwijzingen gevonden waaruit blijkt dat er in een recent verleden rondom de ster HD 172555 twee planeten met elkaar in botsing zijn gekomen. Deze zeldzame catastrofale botsing zou een paar honderduizend jaar geleden hebben plaatsgevonden en is van onschatbare waarde voor astronomen. Uit infraroodmetingen die gemaakt werden door Spitzer blijkt er rondom de ster een grote hoeveelheid stof, puin en gruis aanwezig te zijn wat duidt op een kosmische botsing. Daarnaast ontdekte de ruimtetelescoop ook grote hoeveelheden glasachtige structuren die ontstaan wanneer druppels gesmolten lava afkoelen en stollen. Er werden ook sporen gevonden van gasvormig siliciumoxide. Deze laatste ontdekking wijst op de verdamping van gesteente. Volgens onderzoekers zijn beide planeten met een snelheid van minstens tien kilometer per seconde op elkaar gebotst en hadden deze de omvang van de maan en Mercurius. Door de botsing zou het kleinere object helemaal zijn verpulverd en zou het grote object zijn buitenste lagen hebben verloren. Deze planetaire botsing zou volgens bepaale astronomen te vergelijken zijn met de botsing tussen een object met de omvang van Mars en onze Aarde waaruit uiteindelijk onze maan is ontstaan. De 12 miljoen jaar oude ster HD 172555 bevindt zich in het zuidelijke sterrenbeeld Pauw en staat op een afstand van ongeveer 100 lichtjaar van de Aarde.

Meer info over deze ontdekking kan je terugvinden op de Spizer Space Telescoop homepage!