Sterrenkundigen hebben met behulp van de 6,5 meter Baade-telescoop op de Las Campanas sterrenwacht in Chili twee nieuwe maantjes ontdekt rondom de reuzenplaneet Jupiter. De twee kleine maantjes werden in september 2011 al ontdekt en zijn ongeveer één kilometer groot. De twee bewegen zich in wijde, trage banen om Jupiter en hebben een omlooptijd van 580 en 726 dagen. Astronomen vermoeden dat de twee mini-maantjes stukjes van een komeet of asteroïde zijn die ooit werd gevangen door de zwaartekracht van de reuzenplaneet. De twee maantjes, die de namen S/2011 J1 en S/2011 J2 dragen, maken deel uit van de zogenaamde 'retrograde' zwerm van Jupiter. Deze zwerm bestaat uit kleine maantjes die op grote afstand en in verkeerde richting rond Jupiter draaien (tegen de draairichting van de planeet). De banen van de retrograde objecten rondom Jupiter zijn ook sterk geheld en zeer excentrisch. Wetenschappers vermoeden dat er zich nog veel meer van deze objecten in de retrograde zwerm bevinden. Tot op heden staat de teller van het aantal gekende Jupitermanen op 67.

De Amerikaanse Kepler ruimtetelescoop blijft astronomen verbazen. De planetenjager heeft maar liefst elf nieuwe planetenstelsels aan zijn lijst van ontdekkingen toegevoegd. Alles samen bevatten deze stelsels minstens 26 exoplaneten. Hierdoor is het aantal ontdekte Kepler-planeten in één keer verdubbeld. De nieuwe exoplaneten verschillen in grootte van anderhalf keer de Aarde tot groter dan Jupiter en bewegen op kleine afstanden om hun moedersterren. Zo variëren hun omlooptijden van 6 tot 143 dagen en staan ze allemaal dichter tot hun moederster dan de planeet Venus tot de Zon. Aangezien de pas ontdekte exoplaneten op kleine onderlinge afstanden om hun moederster draaien, is hun onderlinge aantrekkingskracht dan ook groot genoeg om elkaars baanbewegingen te versnellen of te vertragen. Net als de andere exoplaneten die Kepler al ontdekte, werden ook deze planeten ontdekt door de helderheden van meer dan 150 000 sterren in de gaten te houden in de sterrenbeelden Lier en Zwaan. Zodra er, vanaf de Aarde gezien, een planeet voor zijn moederster schuift, wordt het licht van de ster iets verduisterd en zal Kepler dit meten. Voor de ruimtetelescoop is drie keer zo een dip in de lichtsterkte van de ster genoeg om de massa, omvang en en omlooptijd te achterhalen van de exoplaneet. Het bestaan van meerdere exoplaneten om één ster kan dan weer afgeleidt worden uit wisselende omlooptijden. Tot op heden heeft Kepler al meer dan 2300 kandidaat-planeten ontdekt waarvan in iets meer dan zestig gevallen hun bestaan werd bevestigd door vervolgwaarnemingen met andere telescopen.

Op de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society in Texas hebben Amerikaanse astronomen van het California Institute of Technology bekend gemaakt dat ze buiten ons zonnestelsel drie kleine planeten hebben ontdekt die alledrie rond een rode dwerg cirkelen. De drie planeten zijn de kleinste exoplaneten die tot op heden ontdekt werden. Hun afmetingen variëren van 0,57 tot 0,87 maal de middellijn van de Aarde en volgens de sterrenkundigen gaat het hier om zogenaamde 'rotsachtige planeten'. De kleinste van de drie kan men op vlak van grootte vergelijken met de planeet Mars. De ster waarrond het trio cirkelt (KOI-961), is ongeveer zeventig procent groter dan Jupiter en heeft een diameter die gelijk is aan eenzesde van de diameter van de zon. De ontdekking van de drie rotsachtige exoplaneten rondom de rode dwerg is voor astronomen zeer belangrijk. Rode dwergen zijn de meest voorkomende sterren in ons Melkwegstelsel. Dankzij deze ontdekking concluderen sterrenkundigen nu dat er wellicht nog veel meer soortgelijke planeten draaien rondom rode dwergen. Ondanks het feit dat de drie exoplaneten officieel tot de 'aardse' planeten worden gerekend, zijn ze alles behalve leefbaar. Het trio is slechts anderhalf miljoen kilometer van hun moederster verwijderd en hebben hierdoor extreem hoge oppervlaktetemperaturen (200 tot 500 graden Celsius). Door hun korte afstand tot hun moederster doen de drie exoplaneten er dan ook minder dan twee dagen over om éénmaal rond de ster KOI-961 te draaien. Hierdoor is dit planetenstelsel het kleinste dat we vandaag de dag kennen. Dit bijzonder planetenstelsel werd ontdekt met behulp van de Amerikaanse Kepler ruimtetelescoop. De betrokken onderzoekers bestudeerden oude gegevens afkomstig van Kepler die publiekelijk werden gemaakt waarna men de moederster op Aarde met behulp van het Palomar Observatory en de  W.M. Keck telescoop bestudeerde om op die manier meer te leren over de grootte van de exoplaneten.

Een internationaal team van astronomen is erin geslaagd om met behulp van ESO's Very Large Telescope (VLT) in Chili de kortlevende materieschijf te kunnen waarnemen rondom een jonge ster. De ster, genaamd T Chamaeleontis (T Cha) bevindt zich in het kleine zuidelijke sterrenbeeld Kameleon en staat op ongeveer 330 lichtjaar van de Aarde. T Cha is slechts zeven miljoen jaar oud. Dat astronomen de kortlevende materieschijf rondom een jonge ster hebben kunnen waarnemen is al een grote verwezenlijking maar wat het onderzoek nog unieker maakt, is dat men in de materieschijf een kleine begeleider heeft ontdekt die mogelijk de veroorzaker is van een brede lege zone in de materieschijf. Verdere waarnemingen moeten uiteindelijk bevestigen of deze begeleider een bruine dwerg is of een planeet. Indien de begeleider een planeet-in-wording is, is dit zeer bijzonder aangezien nooit eerder een jonge planeet in een dergelijke materieschijf werd waargenomen. T Cha werd eerst waargenomen met het AMBER-instrument en de VLT-interferometer. Hierbij ontdekte men dat de materieschijf een smalle stofring vormt op slechts 20 miljoen kilometer van de ster. Daarbuiten werd een stofvrij gebied aangetroffen dat op ongeveer 1,1 miljard kilometer van de ster overging in het buitenste gedeelte van de materieschijf. Om de begeleider in de materieschijf op het spoor te kunnen komen, werd vervolgens het NACO-instrument van de VLT ingezet. Uiteindelijk werd voor het eerst een relatief klein object ontdekt in een planeetvormende stofschijf rondom een jonge ster.

Amerikaanse astronomen hebben met behulp van de Kepler ruimtetelescoop een opmerkelijk planetenstelsel ontdekt. Het stelsel bevindt zich op een afstand van ongeveer 2 000 lichtjaar van de Aarde en draait rond de ster Kepler-11. Vijf van de zes exoplaneten in dit stelsel bevinden zich zeer dicht tot hun moederster waardoor enige vorm van leven wellicht onmogelijk is. Dit is de eerste maal dat men een planetenstelsel ontdekt dat bestaat uit meer dan vijf exoplaneten. De zes planeten in dit stelsel konden ontdekt worden doordat zij vanaf de Aarde gezien bij elke omloop voor hun ster bewegen waardoor er kleine, regelmatige dipjes in de helderheid van de moederster ontstaan. Door kleine onregelmatigheden in de omlooptijden van de vijf binnenste planeten nauwkeurig te observeren, hebben sterrenkundigen kunnen vaststellen dat ze twee tot dertien keer zo zwaar zijn als de Aarde. Daarnaast ontdekte men ook dat hun omlooptijden variëren van 10 tot 47 dagen. Dit betekent dus dat de vijf binnenste exoplaneten in dit stelsel zich op een afstand van 14 tot 68 miljoen kilometer bevinden tot hun moederster. De vijf planeten draaien dus op een afstand tot hun ster die kleiner is dan de afstand tussen de planeet Mercurius en de Zon. Doordat vijf van de zes exoplaneten zeer dicht bij elkaar in de buur staan en zich ook nog eens dicht tot hun moederster bevinden, zorgt dit er niet alleen voor dat de ster onderhevig is aan grote gravitationele invloeden maar dat de planeten elkaar ook nog eens hevig beïnvloeden. De zesde exoplaneet uit dit stelsel is groter en bevindt zich in een ruimere baan (omlooptijd: 110 dagen). Het stelsel rondom de ster Kepler-11 is het meest compacte planetenstelsel dat tot op heden werd ontdekt. Hieronder kan u de persconferentie van deze opmerkelijke ontdekking opnieuw bekijken!

{youtube}oOizc80Q-L4{/youtube}

NASA's Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) heeft 33 000 onbekende planetoïden, 20 nieuwe kometen en 134 zogeheten 'aardscheerders' ontdekt. Aardscheerders zijn planetoïden die op relatief korte afstand langs de Aarde passeren. De WISE infraroodsatelliet werd in december 2009 in de ruimte gebracht waarna deze ruimtetelescoop de gehele sterrenhemel anderhalf maal in kaart heeft gebracht op infrarode golflengten. Alles samen maakte WISE meer dan 2,7 miljoen opnamen van objecten in de ruimte. In oktober 2010 maakte NASA bekend dat de koelvloeistof aan boord van WISE opraakte waardoor men sommige infraroodwaarnemingen niet langer kon uitvoeren. De speurtocht naar planetoïden en kometen kon echter nog vier maanden worden voortgezet in het kader van het NEOWISE (Near Earth Object WISE) programma waarbij men twee van de vier instrumenten nog kon gebruiken. Naast de ontdekking van nieuwe asteroïden en kometen heeft men dankzij het NEOWISE programma ook de aanwezigheid kunnen aantonen van eerder ontdekte objecten. Zo observeerde WISE ongeveer 153 000 rotsachtige objecten van de 500 000 gekende objecten in de asteroïdengordel dat zich tussen de planeten Mars en Jupiter bevindt. De data afkomstig van WISE moet onderzoekers meer leren over ondermeer de samenstelling en de omvang van asteroïden en kometen. De data zelf werd overgemaakt aan het International Astronomical Union's Minot Planet Center dat gefinancierd wordt door NASA en alle informatie verzamelt over alle objecten die zich in ons zonnestelsel bevinden.

Een internationaal team van astronomen heeft een sterrenstelsel ontdekt dat zich op een recordafstand van 13,2 miljard lichtjaar bevindt. Het licht van dit sterrenstelsel werd dus verzonden toen het heelal nog maar 500 miljoen jaar oud was. Het sterrenstelsel, dat de aanduiding UDFj-39546284 kreeg, werd ontdekt op een opname die gemaakt werd door de Amerikaans/Europese Hubble Space Telescope en zou volgens de astronomen minder dan 1/100ste van de massa hebben van ons eigen sterrenstelsel. De opname zelf werd gemaakt in nabij infrarood licht en werd maar liefst 87 uur belicht. UDFj-39546284 heeft een roodverschuiving van 10,3 en is tot op heden het enige stelsel op de Hubble Ultra Deepfield opname met een roodverschuiving groter dan 10. Daarnaast werden nog enkele tientallen andere sterrenstelsels op afstanden van iets meer dan 13 miljard lichtjaar (roodverschuiving 8) ontdekt. Het verbaast de astronomen wel dat ze slechts één sterrenstelsel met een roodverschuiving van meer dan 10 hebben ontdekt aangezien men op grond van eerdere metingen minstens tien van deze stelsels had verwacht op de opname. Het feit dat men slechts één extreem ver stelsel heeft ontdekt, is volgens de astronomen het directe bewijs dat sterrenstelsels erg snel groeiden in het jonge heelal. De andere stelsels tonen dan weer aan dat het heelal een zeer sterke evolutie moet ondergaan heeft toen dit nog zeer jong was. De vorige recordhouder, UDFy-38135539, bevindt zich op een afstand van 13,1 miljard lichtjaar. Sterrenkundigen over de hele wereld kijken uit naar het moment dat de opvolger van de Hubble, de James Webb Space Telescope, in de ruimte zal gebracht worden. Deze ruimtetelescoop moet extreem verre sterrenstelsels nog nauwkeuriger kunnen observeren.

De Amerikaanse Kepler ruimtetelescoop heeft de kleinste exoplaneet ooit ontdekt. De planeet kreeg de naam Kepler-10b en is slechts 1,4 maal zo groot als de Aarde. Kepler-10b is meteen ook de eerste rotsachtige exoplaneet die ontdekt werd met behulp van de Kepler ruimtetelescoop. De planeet werd ontdekt aan de hand van een helderheidsafname bij de moederster. De zeer gevoelige lichtmeter aan boord van de ruimtetelescoop kan herderheidsdipjes, die optreden wanneer de exoplaneet vanaf de Aarde gezien voor zijn moederster beweegt, met een zeer grote nauwkeurigheid meten. Wetenschappers kunnen vervolgens de afmetingen van een exoplaneet achterhalen door de grootte van de helderheidsdip te bestuderen. Ook de afstand van de exoplaneet tot zijn moederster kan men achterhalen door de tijd te berekenen die zich tussen twee achtereenvolgende planeetovergangen bevindt. Kepler-10b heeft een omlooptijd van minder dan één dag waardoor deze kleine exoplaneet zich op slechts drie miljoen kilometer van zijn moederster staat (meer dan 20 maal dichter dan Mercurius tot de zon). Door deze korte afstand is de oppervlaktetemperatuur op Kepler-10b zeer hoog waardoor enige vorm van leven dan ook onmogelijk is. De planeet zou volgens onderzoekers 4,6 maal zo zwaar zijn als de Aarde en heeft een gemiddelde dichtheid van 8,8 gram per kubieke meter. De ontdekking van Kepler-10b is het resultaat van acht maanden onderzoek.

Het Amerikaans/Europese Solar and Heliospheric Observatory (SOHO) heeft op 26 december zijn 2000ste komeet ontdekt. Dit grote aantal is voor een deel te danken aan tientallen amateuronderzoekers die de vele opnames van de SOHO ruimtesonde gedetailleerd bestuderen. Zo werd de 2000ste SOHO-komeet ontdekt door de Poolse student sterrenkunde Marcin Kusiak. De meeste kometen die zich in de buurt van de zon bevinden, en door SOHO werden ontdekt, behoren tot de Kreutz-familie. Astronomen vermoeden dat dit kleine brokstukken zijn van een grotere komeet die enkele eeuwen geleden uit elkaar gevallen is. SOHO werd op 2 december 1995 in de ruimte gebracht door een Atlas IIAS raket en bevindt zich in een zogenaamde 'halo orbit' rond het Lagrangepunt L1. Oorspronkelijk werd SOHO ontwikkeld om onze ster te bestuderen. Hiervoor werd de 1,8 ton zware ruimtesonde uitgerust met ondermeer telescopen om het spectrum van het licht dat de zon uitstraalt vast te leggen en een coronagraaf. Met de coronagraaf wordt het licht van de zonneschijf afgeschermd doordat men een ondoorzichtig schijfje, dat even groot is als het beeld van de zon, in het brandpunt van de lens plaatst. Hierdoor kan men verschijnselen, zoals kometen, net buiten de rand van de zon observeren. SOHO is een samenwerkingsproject tussen de Amerikaanse en Europese ruimtevaartorganisaties NASA en ESA en speelt vandaag de dag een zeer belangrijke rol in de studie naar ruimteweer. Daarnaast is SOHO tot op heden ook de meest succesvolle kometenjager aller tijden.

Minder dan twintig jaar na de ontdekking van de eerste planeet rondom een andere ster hebben wetenschappers al meer dan 500 exoplaneten ontdekt. Volgens de online database Extrasolar Planets Encyclopedia werd de 500ste exoplaneet op vrijdag 19 november ontdekt. Vandaag, 22 november, staat de teller al op 504. Extrasolar Planets Encyclopedia is geen officiële lijst waardoor de kans bestaat dat de lijst niet 100% correct is. Op de lijst met exoplaneten van NASA's PlanetQuest werd vandaag de 500ste planeet toegevoegd. Welke planeet de 500ste exoplaneet nu juist is, is niet echt duidelijk aangezien er wel vaker meerdere planeten tegelijk aan lijsten worden toegevoegd. Wat men wel weet, is dat dat de 500ste exoplaneet deel uitmaakt van een groep van vier planeten die allemaal lichter zijn dan de planeet Jupiter. Hiermee zetten onderzoekers de trend naar de zoektocht naar lichtere exoplaneten verder. Deze trend is niet zo bijzonder aangezien de technologie er steeds beter op wordt en de zoektocht naar kleinere en lichtere planeten rondom andere sterren vaak langer duurt. Van de 500 gekende exoplaneten is Gliese 581g ongetwijfeld de meest bijzondere. Deze planeet bevindt zich twintig lichtjaar van de Aarde en is volgens wetenschappers mogelijk 'bewoonbaar'. Het oppervlak van deze planeet is er warm genoeg om vloeibaar water te kunnen vasthouden en de planeet is driemaal zo zwaar als de Aarde. Gliese 581g is de eerste zogenaamde 'Goldilock' planeet wat aangeeft dat deze planeet zich in een leefbare zone rondom zijn moederster bevindt.

Klik hier voor de Extrasolar Planet Encyclopedia!