Op woensdag 7 januari 2026 hebben wetenschappers een belangrijke aankondiging gedaan tijdens de 247e bijeenkomst van de American Astronomical Society: vier telescopen van de volgende generatie hebben particuliere financiering gekregen en zullen in hoog tempo worden uitgerold. Drie daarvan zijn telescopen op aarde en één is een ruimteobservatorium met de naam Lazuli, dat 70% meer verzameloppervlak zou hebben dan de Hubble-ruimtetelescoop. Als alles volgens plan verloopt, zou Lazuli al in 2029 gelanceerd kunnen worden. “We gaan het in drie jaar doen, en we gaan het doen voor een belachelijk lage prijs”, zei Pete Klupar, uitvoerend directeur van het Lazuli-project, tijdens de conferentie.
De aankondiging komt van Schmidt Sciences, een filantropische organisatie opgericht door Wendy Schmidt en Eric Schmidt, die van 2001 tot 2011 CEO van Google was. Het is om een aantal redenen opmerkelijk dat een filantropische organisatie de drijvende kracht is achter zoveel grote astronomische projecten, waarvan de specifieke kosten nog niet bekend zijn gemaakt. Ten eerste is de regering-Trump het afgelopen jaar berucht geworden vanwege het op verschillende manieren ondermijnen van de wetenschap, zoals het drastisch verlagen van de budgetten van wetenschappelijke organisaties (waaronder die van NASA, hoewel het Congres zich tegen die bezuinigingen verzet) en het in één keer ontslaan van grote groepen wetenschappers.
“Tussen de congestie van de ruimte en de bezuinigingen op overheidsbudgetten ontstaat een storm van mogelijkheden”, aldus Klupar. “Als we vasthouden aan traditionele tijdschema's, raken we generaties aan gegevens kwijt. Aan de andere kant kunnen we niet overhaast te werk gaan. We moeten vooruitgang boeken, maar we mogen geen concessies doen aan het succes van onze missie.” Als alles goed gaat, wordt Lazuli de eerste particulier gefinancierde ruimtetelescoop in de geschiedenis. Dit is belangrijk omdat, hoewel we de afgelopen jaren duidelijk hebben gezien dat commerciële belangen de ruimtevaartsector zijn binnengedrongen, deze belangen niet zozeer aansluiten bij wat sommigen tegenwoordig “wetenschap omwille van de wetenschap” noemen, althans niet zo sterk als het Schmidt Observatory System lijkt te doen.
Het ruimtevaartbedrijf Blue Origin van Jeff Bezos brengt bijvoorbeeld sinds 2021 betalende klanten naar de rand van de ruimte, en SpaceX van Elon Musk heeft nog steeds zijn zinnen gezet op het landen van mensen op Mars. Vorig jaar landde de eerste particuliere maanlander op de maan, en zelfs bedrijven die zich richten op het klimaat hebben particuliere satellieten naar de ruimte gestuurd om de gezondheid van onze planeet te monitoren. Maar een krachtige ruimtetelescoop die zonder overheidssteun wordt gefinancierd, lijkt nog steeds een verschuiving. “Een van de redenen waarom we beter zijn, is omdat we één aandeelhouder hebben. Dit voorkomt analyseverlamming”, aldus Klupar. “We hebben bewezen dat dit model werkt in de commerciële ruimtevaart. Het is bewezen in de kleine satellietrevolutie. Nu onderzoeken we hoe we die lessen kunnen toepassen op astronomie met een grote opening.”
Om wat specifieker te zijn over Lazuli: de telescoop krijgt een spiegel met een diameter van 3,1 meter (10,2 voet), wat betekent dat hij 70% meer licht zou moeten opvangen dan de iconische Hubble-ruimtetelescoop. Hij zal naar verwachting snelle waarnemingen kunnen doen in zowel het nabije infrarood als het optische golflengtegebied, en zal in een maanresonante baan worden geplaatst, een bekende kosteneffectieve en stabiele baanoptie. De telescoop zal drie instrumenten hebben: een optische beeldvormer met groot gezichtsveld, een integraal veldspectrograaf en een coronagraaf met hoog contrast. Wetenschappers zijn vooral enthousiast over de coronagraaf, omdat dit instrument kan worden gebruikt om exoplaneten direct in beeld te brengen. “Er is veel technologie die we op Lazuli gaan demonstreren die een aanvulling vormt op wat NASA's aankomende Nancy Grace Roman Space Telescope doet en ons helpt om de snelste en meest efficiënte weg te vinden naar aardachtige planeten rond zonachtige sterren”, zei Ewan Douglas van de Universiteit van Arizona tijdens de conferentie.
De andere twee instrumenten zijn ook erg cool; ze kunnen beide worden gebruikt om geheimen van de kosmos te ontrafelen, zoals het mysterie van de uitdijingssnelheid van het heelal (in de volksmond de Hubble-spanning genoemd) en om te helpen bij het modelleren van supernova's. De drie grondgebonden telescoopprojecten die deel zullen uitmaken van het Schmidt Observatory System zijn de Argus Array, de Deep Synoptic Array (DSA) en de Large Fiber Array Spectroscopic Telescope (LFAST). De Argus Array, die naar verwachting al in 2028 operationeel zal zijn, zal de hemel in zichtbaar licht in kaart brengen met 1200 telescopen met een kleine opening die samen een gecombineerd verzamelgebied bieden dat gelijk is aan een telescoop van 8 meter. Volgens een beschrijving op de website van Schmidt Sciences zal Argus een “onmiddellijk gezichtsveld van 8000 vierkante graden” bieden terwijl het de hemel scant, en “verkenning van het vergankelijke universum op tijdschalen van ongeveer een seconde” mogelijk maken.
“Wanneer een multi-messenger-gebeurtenis wordt gedetecteerd, moeten optische surveys naar die positie draaien en beginnen met het tegelen van het onzekere gebied. Argus hanteert een andere aanpak met een overweldigend groot gezichtsveld, waardoor tegelen niet nodig is”, aldus Nicholas Law van de Universiteit van North Carolina tijdens de conferentie. (Een “tegel” verwijst in dit geval naar een deel van de hemel dat door een detector wordt bestreken. “Tegels leggen” betekent het combineren van verschillende tegels om de nauwkeurigheid van metingen te vergroten. “In onze snelste bedrijfsmodus kunnen we beelden maken met een snelheid van één per seconde”, aldus Law. De Deep Synoptic Array zal worden gebouwd in Nevada en bestaat uit 1.656 telescopen met een opening van 1,5 meter en beslaat een gebied van 20 bij 16 kilometer (12,4 bij 9,9 mijl). De specialiteit ervan zal het scannen van de hemel in radiobanden zijn, waardoor radiobronnen zoals sterrenstelselcentra of zwarte gaten kunnen worden onthuld die anders verborgen blijven door bijvoorbeeld interstellair stof, waardoor ze moeilijk te detecteren zijn in andere golflengten. Naar verwachting zal het in 2029 operationeel zijn.
“De DSA is ongekend. Het is een orde van grootte sneller dan welke telescoop dan ook, zowel huidige als geplande,” zei Gregg Hallinan van het California Institute of Technology tijdens de conferentie. “Om het in perspectief te plaatsen: elke radiotelescoop die ooit is gebouwd, heeft ongeveer 10 miljoen radiobronnen gedetecteerd. Wij zullen dat aantal in de eerste 24 uur verdubbelen.” Ten slotte werd de LFAST-telescoop tijdens de conferentie omschreven als “de telescoop die uit veel meer telescopen bestaat”. Hij bestaat uit 20 modules met een gecombineerd verzameloppervlak dat gelijk is aan dat van een telescoop met een spiegel van 3,5 meter (11,5 voet), aldus de website van Schmidt Sciences. “We hebben zojuist gehoord over twee faciliteiten die voornamelijk zijn ontworpen om onderzoeken uit te voeren. En LFAST is een faciliteit die we bouwen om follow-up te doen”, zei Chad Bender van de Universiteit van Arizona tijdens de conferentie. “Omdat het schaalbaar is, kunnen we het naar behoefte uitbreiden om de wetenschap te ondersteunen.”
Een ander uniek kenmerk van LFAST is dat het een optische telescoop is zonder grote koepels. “Koepels zijn erg duur”, aldus Bender. “Maar we moeten de spiegels wel beschermen, het zijn spiegels van optische kwaliteit. Daarom bouwen we kleine minikoepels, kleine cilinders of vaten, rond elke telescoop die in het frame passen.” “De vragen die we proberen te beantwoorden zijn: hoe krijgen we grotere openingen, hoe doen we dat goedkoper en hoe doen we dat sneller?”, aldus Bender. Die vragen lijken van toepassing te zijn op het hele principe van het observatoriumsysteemproject van Schmidt Sciences. “Dit is een experiment om ontdekkingen in de astrofysica te versnellen: wat gebeurt er als we technologie sneller in handen van astronomen krijgen?”, zei Arpita Roy, hoofd van het Astrophysics & Space Institute bij Schmidt Sciences, tijdens de conferentie. “Onze taak is, zoals wij die zien, om de ondersteunende laag te bouwen en deze voor jullie allemaal open te stellen, om deze te vullen met de wetenschap die ons naar het volgende decennium zal brengen.”
Bron: Space.com
