Het Vostok ruimteprogramma

Na de geslaagde eerste ruimtevlucht in april 1961 ging op 6 augustus van datzelfde jaar de tweede bemande Sovjet-ruimtemissie van start met als belangrijkste doel de effecten van een langdurige ruimtevlucht bestuderen op het menselijk lichaam. Deze tweede Vostok missie werd uitgevoerd door de Russische gevechtspiloot en kosmonaut German Titov die tijdens deze vlucht maar liefst 25 uur in een baan om de Aarde verbleef.

Na het succes van de eerste twee Russische bemande ruimtevluchten, waarbij de technologie van de Vostok ruimtecapsule en de effecten van gewichtloosheid op het menselijk lichaam werden getest, besloot de Sovjet-Unie nog een stap verder te gaan in zijn bemand ruimtevaartprogramma en zou het voor het eerst in de geschiedenis een dubbelvlucht organiseren. De Vostok 3 en Vostok 4 missies stonden volledig in het teken van dit experiment.

Na het succes van de Vostok 3 en Vostok 4 missies die de eerste dubbelvlucht uit de ruimtevaartgeschiedenis van de ruimtevaart maakten in augustus 1962, besloot de Sovjet-Unie opnieuw een dubbelvlucht te organiseren waarbij ditmaal voor het eerst een vrouw in een baan om de aarde zou gebracht worden.

Rusland heeft een zeer rijke geschiedenis op vlak van ruimtevaart en rakettechnologie. Toch kent het land ook een bijzonder tragische gebeurtenis in zijn ruimtevaartgeschiedenis die lange tijd werd stil gehouden. Zo kwamen op 18 maart 1980 maar liefst 48 mensen op het leven en raakten vele tientallen gewond tijdens de voorbereidingen van de lancering van een Vostok-2M raket op de Plesetsk lanceerbasis in het noordwesten van Rusland. Voor het Westen werd deze ramp echter vele jaren stil gehouden. 

De Vostok 1 ruimtemissie was niet enkel de eerste Russische bemande ruimtevlucht maar was tevens ook 's werelds eerste bemande ruimtemissie die werd uitgevoerd door de Russische kosmonaut Joeri Gagarin. Deze 27 jarige kosmonaut werd op 12 april 1961 vanop de Baikonur lanceerbasis gelanceerd in zijn Vostok ruimtecapsule en hiermee werd hij de eerste mens in de ruimte.

De missie die internationaal bekendstaat als Sputnik 5 en in de Sovjet-Unie de naam Korabl-Sputnik 2 droeg, vormt een van de meest bepalende momenten uit de vroege geschiedenis van de ruimtevaart. Op 19 augustus 1960 lanceerde de Sovjet-Unie vanaf het kosmodroom Baikonur een onbemande Vostok-capsule met aan boord twee honden, Belka en Strelka. Hun reis zou aantonen dat hogere levende organismen een orbitale vlucht konden overleven en veilig naar de aarde konden terugkeren, een essentiële stap op weg naar bemande ruimtevaart.

De context waarin Korabl-Sputnik 2 plaatsvond, was die van de Koude Oorlog en de intense ruimtewedloop tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Beide grootmachten zagen ruimtevaart niet alleen als een wetenschappelijk en technologisch project, maar ook als een demonstratie van ideologische en industriële superioriteit. De Sovjet-Unie had al een reeks indrukwekkende primeurs op haar naam staan, waaronder de lancering van de eerste kunstmatige satelliet, Sputnik 1, in 1957, en de eerste levende passagier in een baan om de aarde, de hond Laika, later datzelfde jaar. De vlucht van Laika was echter een eenrichtingsmissie; de technologie om een capsule veilig terug te brengen bestond toen nog niet. Dat maakte Korabl-Sputnik 2 zo cruciaal: het was niet voldoende om leven de ruimte in te sturen, het moest ook weer veilig thuiskomen.

Moskouse zwerfhonden

De missie begon op de ochtend van 19 augustus 1960, toen een Vostok-L draagraket de Korabl-Sputnik 2-capsule in een baan om de aarde bracht. De lancering verliep succesvol en al snel bevond het ruimtevaartuig zich in een stabiele lage baan om de aarde. Aan boord bevonden zich naast Belka en Strelka ook tientallen andere levende organismen, waaronder muizen, ratten, insecten en planten, evenals uitgebreide meetapparatuur. Deze biologische lading was bedoeld om een breed scala aan gegevens te verzamelen over de effecten van gewichtloosheid, kosmische straling en langdurige blootstelling aan de ruimte-omgeving op levende systemen. Belka en Strelka waren als Moskouse zwerfhonden zorgvuldig geselecteerd en getraind voor hun rol. In het Sovjet-ruimteprogramma werden honden verkozen boven andere dieren omdat zij relatief gemakkelijk te trainen waren en goed reageerden op conditionering. Ze ondergingen uitgebreide tests in centrifuges, drukkamers en simulaties van gewichtloosheid. Hun gedrag, hartslag, ademhaling en andere vitale functies werden continu gemonitord via sensoren en telemetriesystemen. Voor het eerst waren er bovendien camera’s aan boord waarmee wetenschappers de dieren tijdens de vlucht konden observeren, wat unieke inzichten opleverde in hun gedrag in microzwaartekracht.

Zeventien omwentelingen

Tijdens de vlucht voltooide de capsule zeventien omwentelingen rond de aarde in iets meer dan 25 uur. De eerste fase, direct na de lancering, was voor de honden fysiek en psychologisch het zwaarst, door de intense versnellingen en trillingen. Zodra de capsule echter de baan om de aarde had bereikt en de toestand van gewichtloosheid intrad, stabiliseerden hun vitale functies zich grotendeels. Observaties toonden aan dat de honden konden eten en rusten, wat een belangrijke indicatie was dat langduriger verblijven in de ruimte haalbaar zouden zijn voor mensen. Er werd wel een incident waargenomen waarbij Belka tijdens een van de omloopbanen tekenen van stress vertoonde en onrustig werd, mogelijk als gevolg van desoriëntatie of misselijkheid. Dit voorval werd later intensief geanalyseerd en droeg bij aan verbeteringen in trainingsmethoden en capsuleontwerp voor toekomstige bemande missies.

Generale repetitie voor de eerste bemande vlucht 

Naast het gedrag van de dieren werden tijdens Korabl-Sputnik 2 tal van technische systemen getest. De missie diende als een volledige generale repetitie voor een bemande Vostok-vlucht. Het levensondersteunende systeem, dat zuurstof toevoerde en koolstofdioxide afvoerde, moest langdurig betrouwbaar functioneren. Temperatuurregeling was cruciaal, aangezien extreme hitte of kou fataal zou zijn geweest voor de biologische lading. Ook de automatische besturingssystemen, die de oriëntatie van de capsule regelden en de terugkeer naar de aarde initieerden, werden uitvoerig getest. De succesvolle werking van het hitteschild tijdens de terugkeer door de atmosfeer was misschien wel het belangrijkste technische bewijs dat een mens deze reis zou kunnen overleven. De terugkeer naar de aarde vond plaats op 20 augustus 1960. Na het afremmen van de capsule en het binnendringen van de atmosfeer scheidde het terugkeergedeelte zich af en landde met behulp van een parachutesysteem op Sovjetgrondgebied. Belka en Strelka werden levend en in goede gezondheid uit de capsule gehaald, evenals de overige dieren. Voor het eerst in de geschiedenis was een orbitale vlucht met levende wezens volledig succesvol afgerond. Dit moment markeerde een fundamentele doorbraak in de ruimtevaart en bevestigde dat de Sovjet-Unie technisch klaar was om een mens de ruimte in te sturen.

Nationale iconen

Na hun terugkeer werden Belka en Strelka onderworpen aan uitgebreide medische onderzoeken. Wetenschappers analyseerden hun bloed, spiermassa, reflexen en algemene gezondheidstoestand om eventuele subtiele effecten van de ruimtevlucht vast te stellen. De resultaten waren buitengewoon bemoedigend: er werden geen blijvende negatieve gevolgen vastgesteld. Deze bevindingen versterkten het vertrouwen in het Vostok-programma en versnelden de voorbereidingen voor de eerste bemande ruimtevlucht, die minder dan acht maanden later zou plaatsvinden met Joeri Gagarin. In de Sovjet-Unie groeiden Belka en Strelka uit tot nationale iconen. Ze verschenen in kranten, op posters en in educatieve programma’s, en werden gepresenteerd als symbolen van wetenschappelijke vooruitgang en technologische superioriteit. Hun verhaal had ook een menselijke en emotionele kant, die het publiek aansprak en de abstracte prestaties van rakettechnologie tastbaarder maakte. Belka en Strelka mochten na hun historische ruimtevlucht een relatief normaal leven leiden. Ze verbleven onder toezicht van wetenschappers, maar werden ook gebruikt voor publieke optredens en demonstraties.

Een puppy voor John F. Kennedy

Een bijzonder bekend hoofdstuk in hun leven volgde toen Strelka moeder werd van een nest puppy’s. Een van deze pups, Pushinka, kreeg een onverwachte rol in de internationale politiek. In 1961 schonk de Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov Pushinka aan de Amerikaanse president John F. Kennedy en zijn vrouw Jacqueline. In het Witte Huis kreeg Pushinka later zelf jongen met de hond van de familie Kennedy, wat leidde tot de speelse bijnaam “pupniks” voor deze nakomelingen. Dit opmerkelijke detail illustreert hoe de erfenis van Korabl-Sputnik 2 zelfs doorwerkte in de diplomatieke verhoudingen van de Koude Oorlog.

Museumcollecties

Na hun dood werden Belka en Strelka opgezet en opgenomen in museumcollecties, waar zij tot op de dag van vandaag te zien zijn. Ze fungeren daar niet alleen als curiositeiten, maar als tastbare herinneringen aan een tijdperk waarin de grenzen van menselijke kennis en technische mogelijkheden razendsnel werden verlegd. Voor veel bezoekers vormen ze een directe link met de begindagen van de ruimtevaart, toen succes en mislukking vaak dicht bij elkaar lagen en elke missie gepaard ging met aanzienlijke risico’s. De betekenis van Korabl-Sputnik 2 reikt verder dan het lot van twee honden. De missie leverde cruciale gegevens op over biologie in de ruimte, valideerde levensondersteunende systemen en bewees de haalbaarheid van veilige terugkeer uit een baan om de aarde. Zonder deze succesvolle vlucht zou de eerste bemande ruimtevaartmissie waarschijnlijk aanzienlijk zijn vertraagd. 

De twee opgezette 'ruimte-hondjes' in het Museum of Cosmonautics in Moskou - Foto: Reddit