Meteoren, vaak 'vallende sterren' genoemd in de volksmond, zijn een van de mooiste verschijnselen aan de nachtelijke hemel. Hoewel ze meestal slechts als een korte lichtflits verschijnen, vertellen ze een fascinerend verhaal over de ruimte om ons heen. Meteoren ontstaan wanneer kleine stukjes ruimtepuin, zogenaamde meteoroïden, de aarde binnenkomen en op hoge snelheid door de atmosfeer schieten. Door de wrijving met de lucht wordt het meteoroïde gloeiend heet, waardoor het een helder spoor van licht achterlaat dat we vanaf de aarde zien.
Klein maar helder
De meeste meteoroïden zijn klein, van een paar millimeters tot enkele meters groot. Toch levert zelfs zo’n klein deeltje een schitterende flits op, omdat het met snelheden van 11 tot 72 kilometer per seconde de atmosfeer binnendringt. Bij grotere brokstukken ontstaan heldere vuurballen, ook wel boliden genoemd, die soms zelfs overdag zichtbaar zijn of een schokgolf veroorzaken. Heel zelden overleven fragmenten van een meteoroïde de val en bereiken ze het aardoppervlak als meteorieten.
Waar komen meteoroïden vandaan?
Elke vallende ster die je ooit hebt gezien, is eigenlijk een klein stukje ruimte dat op bezoek komt in onze atmosfeer. Deze stukjes worden meteoroïden genoemd voordat ze de aarde bereiken, en het lichtspoor dat ze maken heet een meteor. Maar waar komen ze eigenlijk vandaan? Het grootste deel van meteoroïden is afkomstig van kometen. Kometen zijn ijzige objecten die rond de zon draaien. Wanneer een komeet dichtbij de zon komt, verdampt een deel van het ijs en laat het stof en kleine steentjes achter. Dit stof vormt een spoor in de ruimte, dat de aarde soms doorkruist. Wanneer onze planeet door zo’n spoor beweegt, botsen die kleine deeltjes met de atmosfeer en ontstaat een meteor. Meteoren die uit deze sporen voortkomen, maken vaak spectaculaire zwermen, zoals de Perseïden in augustus of de Leoniden in november. Niet alle meteoroïden komen van kometen. Een deel komt van asteroïden, de rotsachtige overblijfselen van het vroege zonnestelsel die zich vooral tussen Mars en Jupiter bevinden. Soms botsen asteroïden tegen elkaar, waardoor kleine brokstukken de ruimte in worden geslingerd. Wanneer deze brokjes de aarde bereiken, veroorzaken ze vaak wat tragere meteoren dan de kometengebonden, maar ze kunnen nog steeds heldere vuurballen maken. In zeldzame gevallen kunnen meteoroïden zelfs van andere planeten of manen komen. Wetenschappers hebben bijvoorbeeld meteorieten ontdekt die oorspronkelijk van de maan of van Mars afkomstig zijn. Deze bijzondere stukken ruimtepuin geven een uniek kijkje in de geologie van andere hemellichamen zonder dat we ernaartoe hoeven te reizen. Ook heel klein materiaal uit de ruimte, micrometeorieten, bereikt continu de aarde. Deze minuscule deeltjes, soms kleiner dan een millimeter, verdampen vaak in de atmosfeer zonder ooit het aardoppervlak te bereiken. Toch dragen ze dagelijks bij aan een constante stroom van materiaal van tientallen tonnen per dag.
Samenstelling
Wat op het eerste gezicht een eenvoudige lichtflits lijkt, is in werkelijkheid een stukje kosmische puzzel van gesteente, metalen en soms ijs. Meteoren beginnen hun leven als meteoroïden, kleine brokstukken in de ruimte. De meeste meteoroïden bestaan uit steen, vaak rijk aan mineralen zoals olivijn en pyroxeen, dezelfde soorten mineralen die je in gesteente op aarde kunt vinden. Deze gesteentemeteoroïden vormen het grootste deel van alle meteoroïden die in onze atmosfeer terechtkomen. Ze zijn licht, broos en verdampen meestal bijna volledig in de lucht, waardoor we ze zien als een snelle flits aan de hemel. Sommige meteoroïden zijn echter ijzerachtig, bestaande uit nikkel en ijzer. Deze metalen brokstukken zijn veel zwaarder en harder dan stenen meteoroïden en overleven de val naar aarde vaak beter. Ze veroorzaken soms indrukwekkende vuurballen en kunnen uiteindelijk als meteorieten het aardoppervlak bereiken. Een combinatie van steen en metaal komt ook voor, waarbij de structuur zowel rotsachtig als ijzerrijk is. Naast steen en metaal kunnen meteoroïden ook ijs en stof bevatten, vooral wanneer ze afkomstig zijn van kometen. Wanneer deze brokjes de atmosfeer binnendringen, verdampt het ijs door de wrijving met de lucht, waardoor een heldere lichtflits ontstaat. Dit is ook de reden waarom sommige meteorenzwermen, zoals de Perseïden, zo talrijk en snel lijken: de deeltjes zijn klein en glad, waardoor ze moeiteloos door de atmosfeer schieten. Interessant is dat sommige meteorieten, die daadwerkelijk het aardoppervlak bereiken, ons een kijkje geven in de samenstelling van andere planeten. Wetenschappers hebben bijvoorbeeld meteorieten onderzocht die oorspronkelijk van de maan of Mars kwamen. Deze bevatten mineralen en elementen die laten zien hoe andere hemellichamen in ons zonnestelsel zijn opgebouwd.
Vuurballen
Meteoren zijn er in verschillende soorten. Sommigen zijn licht en bijna onzichtbaar, andere zijn helder genoeg om zelfs een straatverlichting te overtreffen. De helderste, bekend als zogeheten 'vuurballen', kunnen indrukwekkende sporen trekken en zelfs geluid veroorzaken. Ze verschillen ook in snelheid: sommige zijn relatief langzaam, andere razendsnel. Daarnaast zijn ze chemisch verschillend: sommige bestaan uit steen, andere uit ijzer of een mix van beide. Tenslotte bestaan er meteoren die altijd in dezelfde tijd van het jaar verschijnen. Deze horen bij zogenaamde meteorenzwermen en lijken allemaal uit dezelfde richting aan de hemel te komen.
Meteorenzwermen
Meteorenzwermen zijn een van de meest spectaculaire manieren om meteoren te zien. Ze ontstaan wanneer de aarde door een spoor van stof en kleine deeltjes beweegt dat door een komeet of asteroïde is achtergelaten. Bekende zwermen zijn onder andere de Perseïden, die jaarlijks in augustus hun piek bereiken. Ze lijken uit het sterrenbeeld Perseus te komen en zijn het gevolg van het stofspoor van komeet Swift-Tuttle. Tijdens het hoogtepunt kunnen waarnemers in een heldere, donkere nacht tientallen meteoren per uur zien, met soms opvallende vuurballen. In december zijn de Geminiden te zien, een van de rijkste en meest betrouwbare zwermen. Hun meteoren zijn iets trager, maar zeer helder en talrijk, afkomstig van de asteroïde Phaethon. De Leoniden, rond november, zijn beroemd om hun extreem snelle meteoren en kunnen in sommige jaren zelfs spectaculaire stormen veroorzaken. Minder bekende zwermen zoals de Quadrantiden in januari of de Orioniden in oktober bieden eveneens prachtige waarnemingen, elk met hun eigen snelheid, helderheid en intensiteit.
